Περιγραφή του Προγράμματος
Θεωρητικό πλαίσιο
Ορίζοντας τις πρακτικές γραμματισμού
Οι σύγχρονες ραγδαίες τεχνολογικές και κοινωνικές μεταβολές οδήγησαν στον επαναπροσδιορισμό του ρόλου της εκπαίδευσης και, κατ’ επέκταση, της ίδιας της έννοιας του γραμματισμού (Cope & Kalantzis, 2000, σσ. 5-8). Μέχρι τα τέλη του 20ού αι., ο γραμματισμός οριζόταν κυρίως ως η ικανότητα ανάγνωσης και γραφής της κυρίαρχης γλωσσικής ποικιλίας, μια αντίληψη που αντιμετώπιζε τη γλώσσα ως ουδέτερη δεξιότητα και αγνοούσε τα κοινωνικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα μέσα στα οποία αυτή χρησιμοποιείται (Gee, 2008, σ. 31). Ωστόσο, οι νέες τεχνολογικές, επικοινωνιακές και πολυπολιτισμικές συνθήκες ανέδειξαν τα όρια αυτού του αποπλαισιωμένου ορισμού. Έτσι, έγινε αντιληπτό ότι ο γραμματισμός δεν αποτελεί ένα σύνολο ουδέτερων τεχνικών δεξιοτήτων, αλλά συνδέεται άμεσα με τα χαρακτηριστικά του κοινωνικοπολιτισμικού περιβάλλοντος στο οποίο αναπτύσσεται και ασκείται (Baynham, 1995, σ. 1). Ως αποτέλεσμα, η έννοια αυτή απέκτησε έντονη κοινωνική και πολιτισμική διάσταση και άρχισε να εξετάζεται ως σύνθετη κοινωνική πρακτική. Ο γραμματισμός πλέον δεν μπορεί να μελετηθεί ανεξάρτητα από τα διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα στα οποία αναπτύσσεται, διερευνάται κατεξοχήν μέσα από συγκεκριμένα συμφραζόμενα χρήσης, δηλαδή, μέσα από συγκεκριμένες πρακτικές γραμματισμού (Baynham, 1995, σσ. 39, 54; Gee, 2008, σσ. 42-43).
Στο έργο μας, επικεντρωνόμαστε στις πρακτικές γραμματισμού μαθητών/τριών και συγκεκριμένα στις σχολικές και στις εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού τους. Η διάκριση αυτή είναι συμβατική και γίνεται με βάση τα κοινωνικά περιβάλλοντα πραγμάτωσής τους (Baynham, 1995, σ. 40). Επομένως, προσεγγίζουμε τις εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού των παιδιών στο σπίτι, δηλαδή, στον κύριο χώρο κοινωνικοποίησής τους και εκδήλωσης των ενδιαφερόντων τους. Θεωρούμε ότι τα χαρακτηριστικά του σπιτιού (π.χ. διαθέσιμη τεχνολογία, γλώσσα, πολιτισμός οικογένειας) επηρεάζουν άμεσα τις εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού των μαθητών/τριών. Αντίστοιχα, οι σχολικές πρακτικές των παιδιών αφορούν το πλαίσιο του σχολείου, το οποίο διαμορφώνεται κατεξοχήν από τα Προγράμματα Σπουδών, το εκπαιδευτικό υλικό και τον τρόπο εφαρμογής του από τους/τις εκπαιδευτικούς.
Αναντιστοιχία μεταξύ σχολείου και σπιτιού
Αρκετές διεθνείς και εγχώριες μελέτες έχουν διερευνήσει τις σχολικές και εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού των μαθητών/τριών (βλ. σχετικά στο πεδίο Επιπλέον Χρήσιμη Βιβλιογραφία). Τα αποτελέσματά τους καταδεικνύουν την ύπαρξη μιας αναντιστοιχίας μεταξύ τους (γνωστή ως home-school mismatch hypothesis, Luke, 2004), καθώς το σχολείο συχνά παραβλέπει τα ενδιαφέροντα των παιδιών που συνδέονται με τον ψηφιακό κόσμο και τη δημοφιλή κουλτούρα, επιμένοντας σε παραδοσιακές σχολικές πρακτικές γραμματισμού, όπως η ανάγνωση και η γραφή κειμένων που ανήκουν στην κυρίαρχη και «υψηλή» κουλτούρα (βλ. ενδ. Tsami et al., 2014; Kalantzis & Cope, 2012). Επιπλέον, οι συνεχείς αλλαγές στον σύγχρονο κόσμο σε συνδυασμό με τη σχετική αδράνεια των εκπαιδευτικών συστημάτων διευρύνουν το χάσμα μεταξύ σχολικών και εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού (βλ. ενδ. Cope & Kalantzis, 2000).
Οι συνέπειες της αναντιστοιχίας μεταξύ σχολικών και εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού ανιχνεύονται τόσο στην τάξη όσο και σε μακροεπίπεδο κοινωνίας. Πρώτον, η μάθηση που δεν ξεκινά και δεν στοχεύει στην πραγματικότητα των παιδιών δεν μπορεί να είναι αυθεντική, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα κίνητρα συμμετοχής των μαθητών/τριών που δεν εντοπίζουν στο μαθησιακό υλικό την κοινωνική τους πραγματικότητα (Kalantzis & Cope, 2012, σ. 160).
Επιπλέον, διαιωνίζονται ανισότητες μεταξύ των μαθητών/τριών, αφού προωθούνται συγκεκριμένα κυρίαρχα πρότυπα γραμματισμού. Ως εκ τούτου, παραγκωνίζονται τα παιδιά που από το σπίτι τους δεν έχουν εξοικειωθεί με τις πρακτικές γραμματισμού που προωθεί το σχολείο, πιθανόν παιδιά από πολιτισμικές, κοινωνικές, οικονομικές, γλωσσικές μειονότητες (Bernstein, 1990; Heath, 1983).
Το ζήτημα επομένως της ασυμβατότητας μεταξύ σχολείου και σπιτιού δεν είναι μόνο μαθησιακό, είναι κυρίως κοινωνικό, και συνδέεται άμεσα με θέματα ισότητας ευκαιριών. Το σχολείο αντί να λειτουργεί ως μηχανισμός μετασχηματισμού των κοινωνικών σχέσεων εξουσίας, με την παρατηρούμενη αναντιστοιχία φαίνεται να λειτουργεί ως μηχανισμός αναπαραγωγής αυτών.
Βιβλιογραφικές Αναφορές:
Baynham, M. (1995). Literacy practices: Investigating literacy in social contexts. Longman.
Bernstein, B. (1990). Class, Codes and Control: The Structuring of Pedagogic Discourse. Routledge.
Cope, B., & Kalantzis, M. (2000). Multiliteracies: Literacy learning and the design of social future. Routledge.
Gee, J. P. (2008). Social linguistics and literacies: Ideology in discourses. Routledge.
Heath, S. B. (1983). Ways with Words: Language, Life and Work in Communities and Classrooms. Cambridge University Press.
Kalantzis, M., & Cope, B. (2012). Literacies. Cambridge University Press.
Luke, A. (2004). On the material consequences of literacy. Language & Education, 18(4), 331-335.
Tsami, V., Archakis, A., Fterniati, A., Papazachariou, D., & Tsakona, V. (2014). Mapping elementary school students’ preferences for mass cultural literacy practices. 1st International Conference: Education across borders (pp. 361-371): 5-7 October 2012, Florina.
Στόχος του έργου
Από τα παραπάνω, προκύπτει ότι η δημιουργία μαθητοκεντρικών και συμπεριληπτικών εκπαιδευτικών πλαισίων προϋποθέτει εκπαιδευτικούς που είναι ανοιχτοί/ές και θετικά διακείμενοι/ες στη μελέτη και αξιοποίηση του κόσμου των μαθητών/τριών τους στη μαθησιακή διαδικασία.
Έτσι, ο βασικός σκοπός του έργου μας είναι να υποστηρίξει τους/τις εκπαιδευτικούς στην διερεύνηση των εξωσχολικών και σχολικών πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών τους και στην γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των δύο πλαισίων. Για τον σκοπό αυτό, η ομάδα μας κατασκεύασε μια εύχρηστη και μεθοδολογικά τεκμηριωμένη online εργαλειοθήκη, προσδοκώντας:
- να διευκολύνει την ενσωμάτωση των εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού στη σχολική διδασκαλία,
- να ενδυναμώσει τους/τις εκπαιδευτικούς ώστε να λειτουργούν ως ερευνητές/τριες, ως εθνογράφοι των γραμματισμών των μαθητών/τριών τους,
- να ενθαρρύνει τη διερεύνηση των πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών από πολλαπλές οπτικές,
- να ευαισθητοποιήσει σχετικά με την κοινωνική και εκπαιδευτική σημασία της σύγκλισης των πρακτικών που καλλιεργούνται στο σπίτι με τις πρακτικές που υιοθετούνται στο σχολείο,
- να προωθήσει τον κριτικό αναστοχασμό των εκπαιδευτικών σχετικά με τον παιδαγωγικό και θεσμικό τους ρόλο.
Συμβολή της έρευνας και Καινοτομία
Όπως ήδη αναφέρθηκε, βασικός στόχος του έργου είναι η ανάπτυξη μιας online εργαλειοθήκης που θα υποστηρίξει τους/τις εκπαιδευτικούς στην διερεύνηση και τελικά στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ σχολικών και εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών τους.
Σε ερευνητικό επίπεδο, αναμένουμε ότι το έργο αυτό θα συμβάλει στη μελέτη των πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών και της μεταξύ τους σύγκρισης μέσω της εφαρμογής του:
- σε ποικίλα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα,
- με τη συμμετοχή διαφορετικών ομάδων μαθητών/τριών,
- σε ένα ευρύ φάσμα γνωστικών αντικειμένων και
- σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια.
Η συμβολή αυτή κρίνουμε ότι είναι ιδιαίτερα σημαντική, αφενός γιατί ο αριθμός σχετικών ερευνών για τα σύγχρονα δεδομένα είναι αρκετά περιορισμένος, και αφετέρου επειδή τα ευρήματα σχετικών ερευνών έχουν προσωρινή ισχύ. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, θεωρούμε ότι τα ευρήματα της έρευνάς μας μπορούν να συμβάλλουν στην άσκηση εκπαιδευτικής πολιτικής αποτελώντας κίνητρο για την βελτίωση των εκπαιδευτικών συστημάτων.
Σε εκπαιδευτικό επίπεδο, η έρευνά μας αναμένεται να υποστηρίξει τους/τις εκπαιδευτικούς να επαναπροσδιορίσουν τη σχολική εκπαίδευση, θέτοντας στο επίκεντρο τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα όλων των μαθητών/τριών. Έτσι, θα λέγαμε ότι η έρευνά μας προωθεί τη μαθητοκεντρική και συμπεριληπτική εκπαίδευση, συμβάλλοντας στην αποτελεσματική επίτευξη των μαθησιακών στόχων και στην δημιουργία ενός δίκαιου εκπαιδευτικού πλαισίου.
Στο ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο, επιδιώκουμε την άρση των στερεοτύπων που συνδέουν τη σχολική εκπαίδευση και τον γραμματισμό κατεξοχήν με κείμενα της “υψηλής κουλτούρας”, δηλαδή με κείμενα που παραδοσιακά θεωρούνται πιο ποιοτικά, εκλεπτυσμένα, μεγαλύτερης πολιτισμικής αξίας, όπως τα κείμενα του λογοτεχνικού κανόνα (Bourdieu, 1984). Τα στερεότυπα αυτά υποτιμούν την καθημερινότητα των παιδιών, παραβλέποντας την ενασχόλησή τους με κείμενα της “δημοφιλούς ή μαζικής κουλτούρας” και υπονομεύοντας τις όποιες προσπάθειες εκπαιδευτικής αξιοποίησης των κειμένων αυτών. Αυτά τα στερεότυπα υπονομεύουν επίσης την ισότητα ευκαιριών στην εκπαίδευση, εμποδίζοντας την επιτυχία παιδιών που οι γλωσσικές και πολιτισμικές τους καταβολές δεν συμβαδίζουν με αυτές που προωθούνται από την εκπαίδευση. Έτσι, θα λέγαμε ότι περαιτέρω στόχος της συγκεκριμένης έρευνας είναι η καταπολέμηση των κοινωνικών ανισοτήτων, η προώθηση της ισότητας ευκαιριών και η αποφυσικοποίηση συγκεκριμένων κυρίαρχων γραμματισμών.
Τέλος, η καινοτομία του έργου μας έγκειται στην ανάπτυξη και διαδικτυακή διάθεση σε τρεις γλώσσες (ελληνική, αγγλική και ισπανική) μιας πρακτικής εργαλειοθήκης, η οποία ενσωματώνει στην εκπαιδευτική πράξη τον ερευνητικά τεκμηριωμένο ρόλο των εκπαιδευτικών στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ σχολείου και σπιτιού. Η αδιαφορία ή η υποτίμηση των εξωσχολικών ενδιαφερόντων και πρακτικών των παιδιών από το σχολείο, καθώς και οι συνέπειες αυτής της στάσης, έχουν αναδειχθεί σε πολυάριθμες διεθνείς μελέτες. Για τον λόγο αυτό, η συγκεκριμένη έρευνα συνιστά μια καινοτόμο και ιδιαίτερα επίκαιρη παρέμβαση, με σημαντικές προοπτικές τόσο για την εκπαιδευτική πράξη όσο και για την έρευνα.
Βιβλιογραφία:
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Cambridge: Harvard University Press.
Χρονοδιάγραμμα υλοποίησης του έργου
Το έργο μας, με τίτλο “Bridging Ιn-School and Out-Of-School Literacy Practices: A useful online toolkit for the teacher” (“Γεφυρώνοντας τις σχολικές με τις εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού: μια χρήσιμη online εργαλειοθήκη για τον/την εκπαιδευτικό”) υλοποιείται υπό την αιγίδα του προγράμματος “Educational Lab Project” του Ingenium European University, σε συνεργασία του Πανεπιστημίου Κρήτης και του Πανεπιστημίου του Oviedo.
- Κατόπιν αποδοχής της ερευνητικής μας πρότασης τον Μάρτιο του 2026, η ερευνητική μας ομάδα εργάστηκε 3 μήνες για την μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας και την κατασκευή της εργαλειοθήκης (βλ. σχετικά στο πεδίο Online Εργαλειοθήκη).
- Στη συνέχεια, ακολούθησε η κατασκευή της παρούσας Ιστοσελίδας και η ανάρτηση των αρχείων και των κειμένων στα κατάλληλα πεδία.
- Τον Ιούνιο του 2026 η ομάδα του Πανεπιστημίου Κρήτης συμμετείχε με επιτυχία στο συνέδριο ARLE/IFTE 2026 στη Βαρκελώνη, παρουσιάζοντας διαδικτυακά μέρος του έργου.
- Αρχές Ιουλίου 2026, η ομάδα του Πανεπιστημίου Κρήτης επισκέφθηκε την ομάδα του Πανεπιστημίου του Οβιέδο στο Οβιέδο της Ισπανίας. Στα πλαίσια της συνάντησής μας επισκεφθήκαμε επίσης επαρχιακά σχολεία της Αστούριας.