Online Εργαλειοθήκη

Οδηγίες για τον/την εκπαιδευτικό

 

1. Σκοπός της εργαλειοθήκης

Σκοπός της εργαλειοθήκης είναι να παρέχει χρήσιμα εργαλεία για:

α) τη διερεύνηση των σχολικών πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών

β) τη διερεύνηση των εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών

γ) τη σύγκριση μεταξύ σχολικών και εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού και τον εντοπισμό συγκλίσεων και αποκλίσεων

 

2. Η μεθοδολογία πίσω από την εργαλειοθήκη

👥Συμμετέχοντες/ουσες

Ανάλογα με το είδος του, κάθε εργαλείο απευθύνεται:

α) στους μαθητές και στις μαθήτριες

β) στον/στην εκπαιδευτικό

γ) στους γονείς και κηδεμόνες των μαθητών/τριών

 

Κάθε εργαλείο είναι προσαρμοσμένο γλωσσικά και οπτικά στα χαρακτηριστικά κάθε ομάδας συμμετεχόντων/ουσών. Έτσι, παραδείγματος χάριν, τα ερωτηματολόγια που απευθύνονται σε μαθητές/τριες είναι γραμμένα σε πιο απλή γλώσσα, περιέχουν ποικιλία παραδειγμάτων, αποφεύγουν σύνθετες έννοιες και είναι οπτικά πιο ελκυστικά για παιδιά. Η συμμετοχή κάθε ομάδας και η επιλογή των επιμέρους εργαλείων εξαρτάται από τον ερευνητικό σχεδιασμό του/της εκπαιδευτικού και μπορεί να προσαρμόζεται στις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά της εκάστοτε τάξης.

 

⚒️Εργαλεία

Η εργαλειοθήκη περιλαμβάνει ένα σύνολο μεθοδολογικών εργαλείων διερεύνησης, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για τη συλλογή δεδομένων σχετικά με τις σχολικές και εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού των μαθητών/τριών. Τα εργαλεία απευθύνονται, ανάλογα με τον σκοπό τους, σε διαφορετικές ομάδες συμμετεχόντων/ουσών και αξιοποιούν διαφορετικές μεθόδους συλλογής δεδομένων, ώστε οι πρακτικές γραμματισμού να μπορούν να διερευνηθούν από πολλαπλές οπτικές.

Τα εργαλεία περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, ερωτηματολόγια, πρωτόκολλα συνέντευξης, εργαλεία παρατήρησης και ημερολόγια καταγραφής, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν μεμονωμένα ή συνδυαστικά. Η επιλογή και ο συνδυασμός τους εξαρτάται από τον σκοπό της διερεύνησης, τα χαρακτηριστικά της τάξης και τον διαθέσιμο χρόνο του/της εκπαιδευτικού.

Η εργαλειοθήκη δεν προϋποθέτει την υποχρεωτική χρήση όλων των εργαλείων. Αντίθετα, τα εργαλεία λειτουργούν ως ευέλικτες προτάσεις, τις οποίες ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να προσαρμόσει στις ανάγκες, την ηλικία και τα χαρακτηριστικά των μαθητών/τριών, καθώς και στο πλαίσιο της δικής του/της σχολικής τάξης.

Κάθε εργαλείο ακολουθεί γενικώς μια κοινή δομική γραμμή, προκειμένου να διευκολύνει τους/τις εκπαιδευτικούς στην μετέπειτα ομαδοποίηση, ανάλυση και σύγκριση των δεδομένων. Έτσι, κάθε εργαλείο διερευνά κατεξοχήν τους εξής τρεις άξονες:

α) Τα τεχνολογικά μέσα που αξιοποιούνται στο σχολείο ή στο σπίτι. Ειδικότερα, ο/η εκπαιδευτικός προτείνεται να διερευνήσει την διαθεσιμότητα και χρήση έντυπων, ψηφιακών πολυτροπικών ή μονοτροπικών κειμένων σε κάθε πλαίσιο. Με τον όρο «πολυτροπικά» περιγράφονται τα κείμενα που χρησιμοποιούν πάνω από έναν τρόπο μετάδοσης νοήματος (π.χ. εικόνα και προφορική γλώσσα σε ένα βίντεο ή γραπτός λόγος και εικόνα σε ένα περιοδικό).

β) Το περιεχόμενο, τα ενδιαφέροντα και τις θεματικές που εντοπίζονται στις σχολικές ή στις εξωσχολικές πρακτικές. Συγκεκριμένα, σκοπός είναι η ανίχνευση των θεμάτων ή κατηγοριών θεμάτων που εμπλέκονται τα παιδιά στο σπίτι και στο σχολείο και η συσχέτισή τους με την ποπ/μαζική/καθημερινή/νεανική ή την υψηλή/πιο εκλεπτυσμένη κουλτούρα. Με αυτόν τον τρόπο ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να διαπιστώσει αν το σχολείο αξιοποιεί τα ενδιαφέροντα των παιδιών ή αν αυτό εμμένει σε συγκεκριμένες θεματικές και κουλτούρες.

γ) Τον βαθμό αυτενέργειας που απολαμβάνουν τα παιδιά στις σχολικές ή στις εξωσχολικές πρακτικές. Στο πλαίσιο των πρακτικών γραμματισμού, η αυτενέργεια αναφέρεται στην ικανότητα των μαθητών/τριών να επιλέγουν, να διαμορφώνουν και να δημιουργούν οι ίδιοι/ες το περιεχόμενο με το οποίο ασχολούνται, ανάλογα με τα ενδιαφέροντα, τις ανάγκες και τους σκοπούς τους, αποφασίζοντας με δική τους πρωτοβουλία τι θα κάνουν, τι θα διαβάσουν ή θα παρακολουθήσουν, τι θα δημιουργήσουν και πώς θα το κάνουν. Σημειώνεται ότι, για λόγους σαφήνειας και οικειότητας, στα εργαλεία που απευθύνονται σε γονείς και κηδεμόνες χρησιμοποιείται ο όρος «πρωτοβουλία» αντί για «αυτενέργεια», καθώς πρόκειται για πιο οικείο και άμεσα κατανοητό όρο.

 

Εργαλεία για τη διερεύνηση των σχολικών πρακτικών γραμματισμού

Τα εργαλεία που διατίθενται για τη διερεύνηση των σχολικών πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών, δηλαδή των δραστηριοτήτων, των τεχνολογικών μέσων και των θεματικών που εμπλέκονται τα παιδιά στο σχολείο, είναι τα εξής:

Εργαλεία για τη διερεύνηση των εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού

Τα εργαλεία που διατίθενται για τη διερεύνηση των εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών, δηλαδή των δραστηριοτήτων, των τεχνολογικών μέσων και των ενδιαφερόντων/θεματικών που εμπλέκονται τα παιδιά εκτός σχολείου, είναι τα εξής:

Μοντέλο ανάλυσης των σχολικών και εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού και της μεταξύ τους σύγκρισης

Το μοντέλο ανάλυσης και σύγκρισης των πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών χρησιμοποιείται από τον/την εκπαιδευτικό μετά την ολοκλήρωση της συλλογής των δεδομένων, με τη χρήση όλων ή επιλεγμένων από τα παραπάνω εργαλεία.

Το μοντέλο βασίζεται στη θεωρία των Halliday και Hasan (1989)*, σύμφωνα με την οποία μια επικοινωνιακή περίσταση μπορεί να μελετηθεί με βάση τρεις διαστάσεις: τρόπος, πεδίο και τόνος. Για τη διευκόλυνση των εκπαιδευτικών, το μοντέλο έχει απλοποιηθεί και προσαρμοστεί στη δομή των εργαλείων, χρησιμοποιώντας πιο οικείους όρους: μέσο, περιεχόμενο και αυτενέργεια.

*Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1989). Language, context and text: Aspects of language in a social-semiotic perspective. Oxford University Press.

 

3. Εφαρμογή της εργαλειοθήκης

Η εργαλειοθήκη έχει σχεδιαστεί ως ένα ευέλικτο πλαίσιο διερεύνησης και όχι ως μια διαδικασία που χρειάζεται να ακολουθηθεί με τον ίδιο τρόπο σε κάθε τάξη. Τα εργαλεία που περιλαμβάνει είναι ενδεικτικά και μπορούν να προσαρμοστούν από τον/την εκπαιδευτικό ανάλογα με την ηλικία, τις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά των μαθητών/τριών, καθώς και με τον διαθέσιμο χρόνο και τους στόχους της διερεύνησης. Δεν είναι απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν όλα τα εργαλεία· ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να επιλέξει εκείνα που ανταποκρίνονται καλύτερα στο πλαίσιο και στις ανάγκες της τάξης.

Η εφαρμογή της εργαλειοθήκης μπορεί να οργανωθεί στα ακόλουθα βήματα:

 

Βήμα 1ο: Μελετώντας τη σχολική πραγματικότητα των μαθητών/τριών μου

Ξεκινώντας από το σχολικό πλαίσιο, το οποίο είναι πιο οικείο στον/στην εκπαιδευτικό, μπορεί να επιλέξει τα εργαλεία που θεωρεί κατάλληλα για να διερευνήσει τις σχολικές πρακτικές γραμματισμού των μαθητών/τριών, δηλαδή με τι και πώς ασχολούνται στο σχολικό περιβάλλον. Προτείνεται, όπου είναι δυνατό, να αξιοποιούνται συνδυαστικά διαφορετικά εργαλεία, ώστε οι πρακτικές να προσεγγίζονται από πολλαπλές οπτικές. Για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ένα ερωτηματολόγιο για την καταγραφή της οπτικής των μαθητών/τριών, μια συνέντευξη για την εμβάθυνση στις απαντήσεις τους και ένα αναστοχαστικό ερωτηματολόγιο για τη διερεύνηση της οπτικής του/της εκπαιδευτικού.

 

Βήμα 2ο: Μελετώντας την εξωσχολική πραγματικότητα των μαθητών/τριών μου

Στο δεύτερο βήμα, ο/η εκπαιδευτικός διερευνά τις εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού των μαθητών/τριών, δηλαδή τις δραστηριότητες, τα ενδιαφέροντα και τις πρακτικές με τις οποίες ασχολούνται στο σπίτι και στον ελεύθερο χρόνο τους. Για τη συλλογή των δεδομένων μπορεί να αξιοποιήσει τα αντίστοιχα εργαλεία της εργαλειοθήκης, επιλέγοντας εκείνα που ανταποκρίνονται καλύτερα στους στόχους της διερεύνησης.

Σε αυτό το στάδιο, μπορούν να εμπλακούν και οι γονείς ή κηδεμόνες, καθώς έχουν άμεση εικόνα της καθημερινής και εξωσχολικής εμπειρίας των παιδιών. Η δική τους οπτική μπορεί να συμπληρώσει τις πληροφορίες που παρέχουν οι ίδιοι/ες οι μαθητές/τριες και να συμβάλει σε μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση των πρακτικών γραμματισμού τους εκτός σχολείου.

Βήμα 3ο: Αναλύοντας και συγκρίνοντας τις πρακτικές γραμματισμού

Αφού ο/η εκπαιδευτικός έχει συλλέξει δεδομένα για τη σχολική και την εξωσχολική πραγματικότητα των μαθητών/τριών, το επόμενο βήμα είναι η οργάνωση και ανάλυσή τους. Το μοντέλο ανάλυσης περιλαμβάνει τρία αντίστοιχα σχεδιαγράμματα: ένα για την ανάλυση των σχολικών πρακτικών, ένα για την ανάλυση των εξωσχολικών πρακτικών και ένα για τη μεταξύ τους σύγκριση.

Για τη συμπλήρωση του πρώτου σχεδιαγράμματος, ο/η εκπαιδευτικός μελετά τα δεδομένα που έχει συλλέξει σχετικά με τις σχολικές πρακτικές γραμματισμού των μαθητών/τριών και τα οργανώνει με βάση τρεις διαστάσεις: μέσο, περιεχόμενο και αυτενέργεια.

  • Μέσα: Καταγράφονται τα μέσα που αξιοποιούν συχνότερα οι μαθητές/τριες στο σχολείο, όπως ψηφιακά, έντυπα ή πολυτροπικά μέσα.
  • Περιεχόμενο: Καταγράφονται οι θεματικές και τα είδη περιεχομένου με τα οποία ασχολούνται οι μαθητές/τριες. Το περιεχόμενο μπορεί, ενδεικτικά, να εξεταστεί από τον/την εκπαιδευτικό ως προς τη σύνδεσή του με στοιχεία της μαζικής/δημοφιλούς ή της υψηλής κουλτούρας.
  • Αυτενέργεια: Εξετάζεται ο βαθμός ελευθερίας και πρωτοβουλίας που έχουν οι μαθητές/τριες στον καθορισμό του είδους και του περιεχομένου των σχολικών πρακτικών γραμματισμού τους.

Με τον ίδιο τρόπο συμπληρώνεται το δεύτερο σχεδιάγραμμα για τις εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού.

Στο τρίτο και πιο σημαντικό σχεδιάγραμμα, τα δύο πλαίσια τίθενται σε αντιπαραβολή, ώστε να εντοπιστούν συγκλίσεις και αποκλίσεις ως προς το μέσο, το περιεχόμενο και την αυτενέργεια. Συγκεκριμένα, ο/η εκπαιδευτικός μπορεί σε κάθε πλαίσιο (μέσα, περιεχόμενο, αυτενέργεια) να καταγράψει τις παρατηρήσεις, τις σκέψεις και την ερμηνεία του/της σε σχέση με τον βαθμό που στο σχολείο αξιοποιούνται ή παραγκωνίζονται οι εξωσχολικές πρακτικές των παιδιών ως προς τα μέσα, το περιεχόμενο και την αυτενέργεια.

 

Και μετά τι;

Αφού εντοπίσει τα σημεία σύγκλισης και απόκλισης μεταξύ των σχολικών και εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού, ο/η εκπαιδευτικός προτείνεται να αναστοχαστεί τον παιδαγωγικό του/της ρόλο και να εξετάσει τρόπους με τους οποίους μπορεί να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ σχολείου και σπιτιού. Στόχος είναι οι εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού των μαθητών/τριών να αξιοποιηθούν στο σχολικό πλαίσιο όχι ως επιφανειακά ή απλώς συμπληρωματικά στοιχεία, αλλά ως ουσιαστικές αφετηρίες για τη μαθησιακή διαδικασία, οι οποίες μπορούν να συνδεθούν με το σχολικό περιεχόμενο, να εμπλουτίσουν τη μαθησιακή διαδικασία και να αναδείξουν τις γνώσεις, τις εμπειρίες και τα ενδιαφέροντα των μαθητών/τριών.

Για τον σκοπό αυτό, στην ιστοσελίδα μας περιλαμβάνονται διδακτικές προτάσεις αξιοποίησης κειμένων από την καθημερινότητα των μαθητών/τριών (βλ. ενότητα Διδακτικές Προτάσεις) Οι προτάσεις αυτές μπορούν είτε να αξιοποιηθούν αυτούσιες, όταν τα συγκεκριμένα κείμενα και οι πρακτικές αποτελούν μέρος της εξωσχολικής εμπειρίας των μαθητών/τριών, είτε να λειτουργήσουν ως παραδείγματα και πηγές έμπνευσης για τον σχεδιασμό αντίστοιχων δραστηριοτήτων, προσαρμοσμένων στο εκάστοτε μαθησιακό πλαίσιο.

 

4. Ζητήματα Ηθικής και Δεοντολογίας

Η διερεύνηση των σχολικών και εξωσχολικών πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών χρειάζεται να πραγματοποιείται με σεβασμό στα δικαιώματα, την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια όλων των συμμετεχόντων/ουσών.

Πριν από τη συλλογή οποιωνδήποτε δεδομένων, ο/η εκπαιδευτικός θα πρέπει να διασφαλίζει ότι:

  • έχει ενημερώσει κατάλληλα τους/τις μαθητές/τριες και τους γονείς/κηδεμόνες τους για τον σκοπό και τη διαδικασία της διερεύνησης,
  • έχει εξασφαλίσει την απαραίτητη συναίνεση για τη συμμετοχή των παιδιών και, όπου απαιτείται, των γονέων/κηδεμόνων,
  • η συμμετοχή είναι εθελοντική και οι συμμετέχοντες/ουσες μπορούν να αποχωρήσουν χωρίς συνέπειες,
  • τα δεδομένα συλλέγονται και χρησιμοποιούνται με τρόπο που προστατεύει την ανωνυμία και την εμπιστευτικότητα των συμμετεχόντων/ουσών,
  • δεν συλλέγονται περισσότερα προσωπικά δεδομένα από όσα είναι απαραίτητα για τον σκοπό της διερεύνησης,
  • τα δεδομένα αποθηκεύονται και διαχειρίζονται με ασφάλεια και δεν κοινοποιούνται σε μη εξουσιοδοτημένα άτομα.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η διερεύνηση αφορά την εξωσχολική ζωή των παιδιών. Στόχος δεν είναι η αξιολόγηση των οικογενειακών πρακτικών ή του τρόπου ζωής τους, αλλά η καλύτερη κατανόηση των εμπειριών, των ενδιαφερόντων και των πρακτικών γραμματισμού των μαθητών/τριών.

Τέλος, η αξιοποίηση των δεδομένων θα πρέπει να γίνεται με τρόπο μη αξιολογικό και χωρίς στιγματισμό, αναγνωρίζοντας την αξία και την ποικιλομορφία των πρακτικών γραμματισμού που αναπτύσσονται στο σπίτι, στο σχολείο και σε άλλα περιβάλλοντα.

 

5. Λίγα Tips

  • Ξεκινήστε από ό,τι γνωρίζετε.
    Το σχολικό πλαίσιο αποτελεί ένα οικείο σημείο εκκίνησης και μπορεί να διευκολύνει τη σταδιακή μετάβαση στη διερεύνηση των εξωσχολικών πρακτικών των μαθητών/τριών.
  • Επιλέξτε τα εργαλεία που σας χρειάζονται.
    Δεν είναι απαραίτητο να χρησιμοποιηθούν όλα τα εργαλεία. Ο/Η εκπαιδευτικός μπορεί να επιλέξει και να συνδυάσει εκείνα που ανταποκρίνονται καλύτερα στους στόχους της διερεύνησης και στις ανάγκες της τάξης.
  • Ακούστε τα παιδιά.
    Η ενεργή ακρόαση των μαθητών/τριών επιτρέπει στον/στην εκπαιδευτικό να γνωρίσει καλύτερα τις πρακτικές, τα ενδιαφέροντα και τις εμπειρίες τους, χωρίς να προϋποθέτει τι κάνουν ή τι τους ενδιαφέρει.
  • Δείτε τις πρακτικές από διαφορετικές οπτικές.
    Οι μαθητές/τριες, οι γονείς/κηδεμόνες και ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για τις ίδιες πρακτικές. Η αξιοποίηση διαφορετικών οπτικών μπορεί να οδηγήσει σε μια πιο ολοκληρωμένη κατανόηση των πρακτικών γραμματισμού.
  • Μην αξιολογείτε, διερευνήστε.
    Στόχος της διαδικασίας δεν είναι να αξιολογηθούν οι πρακτικές ως «καλές» ή «κακές», αλλά να κατανοηθούν οι επιλογές, οι προτιμήσεις και οι τρόποι με τους οποίους οι μαθητές/τριες εμπλέκονται σε αυτές.
  • Αφήστε χώρο για απρόσμενα ευρήματα.
    Η διερεύνηση μπορεί να αναδείξει πρακτικές, ενδιαφέροντα ή εμπειρίες που δεν ήταν προηγουμένως γνωστά στον/στην εκπαιδευτικό. Τα ευρήματα αυτά μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία για περαιτέρω αναστοχασμό.
  • Συνδέστε τα ευρήματα με τη διδασκαλία.
    Η αξία της διερεύνησης δεν περιορίζεται στην καταγραφή των πρακτικών των μαθητών/τριών. Τα ευρήματα μπορούν να αξιοποιηθούν ως αφετηρία για τον σχεδιασμό μαθησιακών δραστηριοτήτων που συνδέουν τις σχολικές με τις εξωσχολικές εμπειρίες τους.
  • Προσαρμόστε τη διαδικασία στην τάξη σας.
    Η εργαλειοθήκη αποτελεί ένα ευέλικτο πλαίσιο προτάσεων. Ο/Η εκπαιδευτικός μπορεί να προσαρμόζει τα εργαλεία, τη διαδικασία και τις δραστηριότητες ανάλογα με την ηλικία, τις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά των μαθητών/τριών.

 

Κύλιση στην κορυφή